Avtomatlashtirilgan baholash modeli, ABM (Automated Valuation Model, AVM)
jarayon ishga tushirilgandan so'ng inson ishtirokisiz muayyan vaqt momentida aktiv qiymatini hisoblaydigan matematik va statistik algoritmlar tizimi.
Aktiv (Asset)
shaxs yoki kompaniyaga tegishli, iqtisodiy qiymatga ega har qanday narsa; manbalar kontekstida bu, birinchi navbatda, iqtisodiy foyda olish huquqini beruvchi ko'chmas mulk va transport vositalari.
Algoritmik moyillik (Algorithmic Bias)
bunday parametrlar bevosita kiritilmasa ham, avtomatlashtirilgan tizimlarda kamsitishning tarixiy qonuniyatlari takrorlanishi tufayli irqiy yoki ijtimoiy-iqtisodiy tengsizlik yuzaga kelish xavfi.
Amortizatsiyalangan o'rnini bosish qiymati (Depreciated Replacement Cost, DRC)
aktivning zamonaviy analogini yaratish uchun joriy xarajatlardan eskirish (jismoniy yomonlashuv) va ma'naviy eskirishni ayirib tashlagan holda hisoblangan qiymat.
Analoglar / Solishtiriladigan savdolar (Comparable Sales, Comps)
bozor bahosini korrektirovka qilish uchun asos bo'lib xizmat qiluvchi, baholanayotgan aktivga joylashuvi va xususiyatlari bo'yicha o'xshash, yaqinda sotilgan obyektlar.
Ansambl usullari (Ensemble Methods)
prognozlar barqarorligini oshirish uchun bir nechta qaror daraxtlarini (bagging, boosting va tasodifiy o'rmon kabi) birlashtiruvchi mashinali o'qitish usullari.
Baholash bazasi (Basis of Value)
hisoblangan qiymat (masalan, bozor, investitsiya yoki muvozanat qiymati) asoslanadigan fundamental shart.
Boosting (kuchaytirish)
modellar (daraxtlar) iterativ tarzda yaratiladigan va oldingi bosqichlar xatolarini tuzatish uchun og'irliklar korrektirovka qilinadigan ansambl qurish usuli.
Bagging / Agregatsiyalash (Bagging / Bootstrap Aggregating)
shovqin va prognozlar beqarorligini kamaytirish uchun ma'lumotlarning tasodifiy mustaqil namunalaridan foydalanadigan mashinali o'qitish usuli.
Foyda ehtimoli (P(Gain))
investitsiya qilingan kapitalning qaytarilishi va ijobiy daromad olish ehtimolini aniqlaydigan moliyaviy ko'rsatkich.
Volatillik (Volatility)
bozordagi tavakkalchilik va noaniqlikni baholash uchun ishlatiladigan, aktiv narxlari yoki daromadliligining tarqoqligini ko'rsatuvchi statistik ko'rsatkich.
Kirish ma'lumotlari (Input)
mutaxassis qiymatni miqdoriy aniqlash uchun muhim deb hisoblaydigan ma'lumotlar, taxminlar yoki korrektirovkalar.
Gedonistik narxlash modeli (Hedonic Pricing Model)
aktivni xususiyatlar yig'indisi sifatida ko'rib chiqadigan va har bir alohida atributning umumiy qiymatga qo'shgan hissasini baholaydigan nazariy asos.
Geografik jihatdan tortilgan regressiya (GWR)
geografik joylashuvga qarab koeffitsientlarni o'zgartirish orqali fazoviy bir xil bo'lmaslikni hisobga oluvchi lokal regressiya usuli.
Geo-skoring (GeoScore)
infratuzilma, xavfsizlik, ekologiya, xizmatlarga yaqinlik va iqlim tavakkalchiliklariga asoslangan obyekt joylashuvi sifati reytingi.
GIT (Geografik axborot tizimi / GIS)
Yer yuzasidagi geografik koordinatalarga bog'langan ma'lumotlarni yig'ish, saqlash va tahlil qilish uchun kompyuter tizimi.
Gipotetik shart (Hypothetical Condition)
baholash sanasida haqiqatga mos kelmaydigan, ammo tahlil maqsadida taxmin qilinadigan shart (masalan, tugallanmagan obyektni tugallangan deb baholash).
Chuqur o'qitish (Deep Learning)
katta hajmdagi va murakkab ma'lumotlar to'plamlarini qayta ishlash uchun ko'p qatlamli neyron tarmoqlardan foydalanadigan ilg'or mashinali o'qitish.
Ma'lumotlar (Data)
baholovchi yoki algoritm uchun qiymat haqida xulosa shakllantirish uchun mavjud bo'lgan miqdoriy va sifat ma'lumotlari.
Chaqiruvlar ma'lumotlari (Call Detail Records, CDR)
ko'chmas mulk narxlarini bashorat qilish uchun aholi harakatchanligi va ijtimoiy xatti-harakatlarni tahlil qilish imkonini beruvchi mobil aloqa ma'lumotlari.
Atributlar ma'lumotlari (Attributes Data)
uzluksiz o'zgaruvchilarni (maydon, yosh) ham, kategorik ma'lumotlarni (xonalar soni, avtoturargoh mavjudligi) ham o'z ichiga olgan obyekt xususiyatlari.
Dinamik bozor indikatori (Dynamic Market Indicator, DMI)
yangi ma'lumotlar asosida real vaqt rejimida yangilanadigan aktivning hisoblangan bozor qiymati.
Ijara bo'yicha dinamik bozor indikatori (Dynamic Market Rental Indicator)
algoritmlar tomonidan real vaqt rejimida hisoblanadigan ko'chmas mulkning oylik ijara qiymati.
Ishonch oralig'i (Confidence Interval)
berilgan ehtimollik bilan aktivning haqiqiy qiymati joylashgan qiymatlar diapazoni.
Taxmin (Assumption)
baholovchi tomonidan tekshirishni talab qilmaydigan, to'g'ri deb qabul qilingan faraz.
Daromad yondashuvi (Income Approach)
qiymat prognoz qilingan kelajakdagi daromadlar yoki pul oqimlarini yagona joriy summaga aylantirish orqali aniqlanadigan baholash usuli.
Qiymat haqida xulosa (Opinion of Value)
ABM tomonidan berilgan «hisoblangan qiymat»dan farqli o'laroq, mutaxassis tomonidan shaxsan o'tkazilgan professional baholashning yakuniy natijasi.
Xarajat yondashuvi (Cost Approach)
o'rnini bosish printsipiga asoslangan usul: xaridor aktiv uchun shunga o'xshash foydalilikka ega obyektni sotib olish yoki qurish qiymatidan ko'proq to'lamaydi.
SHAP qiymatlari (Shapley Additive Explanations)
har bir belgining yakuniy prognozga qo'shgan hissasini hisoblovchi, mashinali o'qitish modellarini («qora quti») talqin qilish usuli.
Investitsiya qiymati (Investment Value / Worth)
muayyan egasi yoki investor uchun uning individual maqsadlari yoki operatsion vazifalaridan kelib chiqqan holda aktiv qiymati.
Indikativ qiymat (Indicative Value)
asosiy ma'lumotlarga asoslangan dastlabki, tezkor va arzon qiymat bahosi.
Ipoteka qiymati (Mortgage Lending Value, MLV)
uzoq muddatli barqaror omillarni hisobga olgan holda obyektning kelajakdagi likvidligini ehtiyotkorlik bilan baholash orqali aniqlangan qiymat.
Kompyuter ko'rish (Computer Vision)
rasmlardan metama'lumotlarni ajratib olish uchun chuqur o'qitishdan foydalanadigan sun'iy intellekt sohasi (masalan, pardoz yoki fasad holatini baholash uchun).
Sifat nazorati (Quality Control, QC)
ABM baholarining ishonchliligini ta'minlash, ma'lumotlar bilan manipulyatsiyadan himoyalash va manfaatlar to'qnashuvini istisno qilish uchun protseduralar.
Bilvosita kamsitish (Disparate Impact)
birinchi qarashda neytral bo'lgan qoidalar yoki algoritmlar aholining himoyalangan guruhlariga nomutanosib salbiy ta'sir ko'rsatadigan vaziyat.
Determinatsiya koeffitsienti (R-squared)
bog'liq o'zgaruvchining (narxning) o'zgaruvchanligi qanchalik modeldagi mustaqil o'zgaruvchilar bilan izohlanishini aks ettiruvchi statistik ko'rsatkich.
Dispersiya koeffitsienti (Coefficient of Dispersion, COD)
baholash-sotish narxi nisbatining medianadan o'rtacha og'ish foizini ifodalovchi, baholar bir xilligi ko'rsatkichi.
Tugatish qiymati (Liquidation Value)
sotuvchi qisqa muddatda bitim tuzishga majbur bo'lgan sharoitda aktivni sotishda olinishi mumkin bo'lgan summa.
Marginal (chegaraviy) narx (Marginal Price)
obyektning bitta xususiyati o'lchov birligiga o'zgarishi natijasida yuzaga keladigan bozor qiymati o'zgarishi.
Ommaviy baholash (Mass Appraisal)
standartlashtirilgan statistik usullardan foydalangan holda ko'chmas mulk obyektlari guruhini muayyan sanaga baholash jarayoni.
Mahalla (Mahalla)
qiymatni aniqlashda muhim mikro-lokatsion omil sifatida ishlatiladigan O'zbekistondagi an'anaviy turar-joy hududi.
Ko'p omilli regressiya tahlili (Multiple Regression Analysis, MRA)
narx va obyektning bir nechta mustaqil xususiyatlari o'rtasidagi bog'liqlikni aniqlash uchun statistik usul.
Multimodal mashinali o'qitish (Multimodal Machine Learning)
baholash aniqligini oshirish uchun turli xil ma'lumot turlarini (jadvallar, matn, rasmlar, GIT) birlashtiruvchi yondashuv.
Kuzatiladigan ma'lumotlar (Observable Data)
bozor ishtirokchilariga mavjud bo'lgan real hodisalar yoki bitimlar haqidagi ma'lumot.
Eng samarali foydalanish (Highest and Best Use)
jismonan mumkin, huquqiy jihatdan ruxsat etilgan, moliyaviy jihatdan asoslangan va aktivning maksimal qiymatini ta'minlaydigan foydalanish varianti.
Nomoddiy aktiv (Intangible Asset)
jismoniy shaklga ega bo'lmagan pul bo'lmagan aktiv (masalan, gudvill, brendlar yoki domen nomlari).
Neoklassik iqtisodiy nazariya (Neoclassical Economic Theory)
raqobatbardosh bozorda talab, taklif va muvozanat o'zaro ta'siriga asoslangan baholash nazariyasining asosi.
Qoldiqlar (Residuals)
haqiqiy sotish narxi va model tomonidan bashorat qilingan qiymat o'rtasidagi farq; o'zgaruvchanlikning izohlanmagan qismini ifodalaydi.
Baholash modeli (Valuation Model)
kirish ma'lumotlarini qiymat haqida xulosa shakllantirish uchun natijaga aylantiruvchi baholash usulining miqdoriy amalga oshirilishi.
Baholash funksiyasi (Appraisal Function)
narx va ko'chmas mulk xususiyatlari o'rtasida sabab-oqibat bog'liqligini o'rnatuvchi matematik bog'liqlik (ko'pincha chiziqli).
Kech birlashtirish (Late Fusion)
turli xil ma'lumot turlari mustaqil ravishda qayta ishlanadigan va ularning natijalari yakuniy bosqichda birlashtiriladigan ma'lumotlarni qayta ishlash usuli.
Moyillik (Bias)
baholashni amalga oshirishda xolislik, mustaqillik va obyektivlikka to'sqinlik qiluvchi afzallik yoki moyillik.
Prognoz standart og'ishi (Forecast Standard Deviation, FSD)
ABMning muayyan baholashga bo'lgan ishonch darajasini ko'rsatuvchi statistik noaniqlik o'lchovi.
Professional mulohaza (Professional Judgement)
baholash jarayonida asoslangan qarorlar qabul qilish uchun to'plangan bilim va mantiqdan foydalanish.
Bevosita kamsitish (Disparate Treatment)
baholovchi yoki model tomonidan himoyalangan belgi (masalan, irq yoki din) bo'yicha inson huquqlarining ataylab poymol qilinishi.
Muvozanat qiymati (Equitable Value)
bozorni umuman emas, balki tomonlarning shaxsiy manfaatlarini aks ettiruvchi, muayyan, xabardor va bitimga tayyor tomonlar o'rtasidagi hisoblangan bitim narxi.
Erta birlashtirish (Early Fusion)
turli manbalardan olingan xom ma'lumotlar model tomonidan qayta ishlanishidan oldin yagona ko'rinishga birlashtiriladigan usul.
Bitimlar haqida yopiq ma'lumotli hudud (Non-Disclosure State)
bitim narxlari rasman e'lon qilinmaydigan, bu esa ABMni bilvosita ma'lumotlarga tayanishga majbur qiladigan yurisdiksiya.
Elo reytingi (Elo Rating)
juftlik taqqoslashlar orqali olingan vizual xususiyatlar sifati ko'rsatkichi; rasmlar haqidagi subyektiv fikrlarni raqamli ma'lumotlarga aylantirish imkonini beradi.
Qiymat pasayishi / eskirish tavakkalchiligi (Risk of Decline/Depreciation)
bozor o'zgarishlari, jismoniy eskirish yoki iqtisodiy eskirish tufayli aktiv qiymatining vaqt o'tishi bilan kamayish ehtimoli.
Bozor ijara to'lovi (Market Rent)
obyektni baholash sanasida bozor shartlarida ijaraga berish mumkin bo'lgan hisoblangan summa.
Bozor zonasi (Market Area)
modelni qo'llash uchun bozorning bir turdagi segmentlarini birlashtiruvchi geografik hudud.
Bozor qiymati (Market Value)
ochiq va raqobatbardosh bozorda ixtiyoriy xaridor va sotuvchi o'rtasida aktivning eng ehtimolli sotish narxi.
Sinergetik qiymat (Synergistic Value / Marriage Value)
ikki yoki undan ortiq aktivlar birlashtirilganda, ularning umumiy qiymati alohida qismlar yig'indisidan yuqori bo'lganda yuzaga keladigan qo'shimcha qiymat.
Nazorat tizimlari (Control Systems)
baholash jarayonlari samaradorligini baholash uchun tashkilot tomonidan qo'llaniladigan ichki audit va sifat nazorati.
Tasodifiy o'rmon (Random Forest)
aniqlikni oshirish uchun qaror daraxtlari ansamblidan foydalanadigan va ularning natijalarini o'rtachalashtirуvchi mashinali o'qitish modeli.
Maxsus taxmin (Special Assumption)
baholash sanasidagi haqiqiy faktlardan farq qiluvchi, ko'pincha «agar shunday bo'lsa» stsenariylarini tahlil qilish uchun ishlatiladigan taxmin.
Qiyosiy yondashuv (Sales Comparison Approach)
obyektni o'xshash sotilgan aktivlar bilan solishtirish va farqlar bo'yicha korrektirovkalar kiritishga asoslangan baholash usuli.
Adolatli qiymat (Fair Value)
XHXS 13ga muvofiq, baholash sanasida bozor ishtirokchilari o'rtasidagi odatdagi bitim jarayonida aktivni sotishdan olinadigan narx.
O'rtacha kvadratik xatolik (RMSE)
model tomonidan bashorat qilingan qiymatlar va haqiqatda kuzatilgan ma'lumotlar o'rtasidagi xatolar kattaligi ko'rsatkichi.
O'rtacha mutlaq xatolik (MAE)
prognozlar to'plamidagi xatolarning o'rtacha kattaligini ifodalovchi, ABM sifatining keng tarqalgan ko'rsatkichi.
O'rtacha mutlaq foizli xatolik (MAPE)
foizlarda ifodalangan prognoz aniqligi ko'rsatkichi; turli model yoki bozorlarni solishtirish imkonini beradi.
Ekspozitsiya muddati / Bozordagi kunlar (Days on Market, DOM)
shartnoma imzolanguncha obyekt sotuvda qoladigan kunlar soni; likvidlik va talab ko'rsatkichi.
Diskontlash stavkasi (Discount Rate)
kelajakdagi pul summalarini ularning joriy qiymatiga keltirish uchun ishlatiladigan daromadlilik normasi.
Kapitallashtirish stavkasi (Capitalization Rate)
daromadni kapital qiymatga aylantirish uchun ishlatiladigan, ko'chmas mulkdan olinadigan daromadning uning bozor narxiga nisbati.
O'xshashlik darajasi (Similarity)
mos analoglarni tanlash uchun zarur bo'lgan, baholanayotgan obyekt va analogning taqqoslanuvchanligini miqdoriy ko'rsatkichi.
Stoxastik modellashtirish (Stochastic Modeling)
ishonch darajasi bilan natijalar diapazonini hisoblash imkonini beruvchi, statik qiymatlar o'rniga ehtimollik taqsimotlaridan foydalanadigan tahlil usuli.
Muhim xususiyatlar (Relevant Characteristics)
obyektning qiymati yoki likvidligiga ta'sir qiluvchi belgilar (huquqiy, iqtisodiy, jismoniy).
Joriy qiymat (Current Value)
dolzarb bozor sharoitlarini aks ettiruvchi, baholash o'tkazilgan vaqtdagi aktivning eng so'nggi bahosi.
Foydalanish / bandlik turi (Occupancy Type)
ko'chmas mulkdan qanday foydalanilishini (egasi, ijarachi yoki bo'sh) tasniflash, bu qiymat va tavakkalchilikka ta'sir qiladi.
Ko'chmas mulk turi (Property Type)
aktivni maqsadi yoki jismoniy xususiyatlari bo'yicha tasniflash (turar-joy, tijorat, sanoat yoki yer).
Aniqlik (Accuracy)
xatolar va moyillik yo'qligini hamda o'lchanadigan xususiyatlarning to'g'ri aks etishini ko'rsatuvchi ma'lumotlar va modellar xususiyati.
Narx (Price)
aktiv uchun so'ralgan, taklif qilingan yoki to'langan aniq summa; qiymatdan farqli o'laroq, narx tarixiy faktdir.
Favqulodda taxmin (Extraordinary Assumption)
muayyan topshiriq bilan bevosita bog'liq bo'lgan, noto'g'riligi baholovchi xulosalarini sezilarli darajada o'zgartirishi mumkin bo'lgan taxmin.
Ekspluatatsiya xarajatlari (Management Fees / Expluatation Fees)
turar-joy majmualari yoki yopiq hamjamiyatlardagi umumiy hududlarni saqlash uchun egalarning oylik badallari.
Samarali yosh (Effective Age)
aktivning haqiqiy qurilish vaqtiga emas, balki uning joriy holati va foydaliligiga asoslangan yoshi.
BERT (Bidirectional Encoder Representations from Transformers)
ko'chmas mulk tavsiflarini raqamli vektorlarga aylantirish uchun ishlatiladigan zamonaviy tabiiy tilni qayta ishlash usuli.
iBuyer (Instant Buyer)
kompaniyalar keyinchalik qayta sotish maqsadida sotuvchilardan uy-joyni to'g'ridan-to'g'ri sotib olish uchun ABMdan foydalanadigan biznes modeli.