1930–1955-yillarda
Toshkentda uy-joy qurilishi: konstruktivizmdan sovet neoklassikasiga

1930-yillar boshida O‘zbekiston SSR shaharsozligi yangi yo‘l izlayotgan edi. Bir tomonda 1920-yillar konstruktivizmining ta’siri saqlanib qolgan: bu yo‘nalish binoning amaliy vazifasini ustun qo‘yar, kommuna uylari orqali kundalik turmushni jamoaviy tashkil etishga intilardi. Ikkinchi tomonda esa sovet rahbariyati yangi boshqaruv va mutaxassislar qatlamiga yanada qulay, shu bilan birga salobatli yashash muhiti kerakligini anglay boshladi.

1932-yil iyulda Moskva shahar kengashi «Turar-joy binosi turi haqida» qaror qabul qildi. Unda kvartiralarning yashash va yordamchi xonalari maydonini kengaytirish ko‘zda tutilgan edi. Bu qaror ustuvorliklar o‘zgarayotganini ko‘rsatadi: jamoaviy turmush tajribalaridan so‘ng oilaviy kvartiraning qulayligiga ko‘proq e’tibor berila boshlandi. Me’morchilik ham asta-sekin klassik shakllarga qaytdi.

1930-yilda O‘zbekiston SSR poytaxti Samarqanddan Toshkentga ko‘chirildi. Poytaxtga xos yangi vazifalar shaharning me’moriy qiyofasi va yashash muhitini o‘zgartirishga turtki berdi.

Yana bir muhim talab — zilzilabardosh loyihalash ediZilzilabardosh loyihalashda kutilayotgan seysmik ta’sir va grunt xususiyatlari hisobga olinadi. Hisob talablari o‘sha davrdagi me’yorlar va qurilish maydoniga bog‘liq. Zilzila kuchining ballardagi bahosi uning magnitudasi bilan bir xil emas.. Shu yillarda Toshkentda keyinchalik shahar me’morchiligi tarixida muhim iz qoldirgan A. I. Pavlov, S. N. Polupanov va M. S. Bulatov ishlay boshladi.

1 / 2

Navoiy ko‘chasidagi Narkomzem mutaxassislari uyi

Urdadagi, bu yerda Navoiy ko‘chasi 3-uy sifatida ko‘rsatilgan bino A. I. Pavlovning Narkomzem — Dehqonchilik xalq komissarligi mutaxassislari uchun ishlab chiqqan loyihasi bilan bog‘liq. Tarixiy nashrda u 1938-yilga oid deb beriladi. O‘sha yilgi me’morlar syezdida loyiha yuzasidan kechgan bahslar arxiv iqtiboslarida saqlangan.

Binoning tantanavor fasadi neoklassikaga qaytishni yaqqol ko‘rsatadi. Uning saroyga o‘xshash qiyofasi va kvartiralarning iqtisodiy jihatdan maqbulligi o‘sha davrdayoq bahslarga sabab bo‘lgan.

1 / 3

Beshyog‘och ko‘chasi 16- va 18-uylar: mutaxassislar turar joylari

Rasmiy ro‘yxatda bu to‘rt qavatli uylar 1932–1934-yillarda qurilgan deb ko‘rsatilgan. 2026-yil may oyida ular moddiy madaniy meros obyektlarining milliy ro‘yxatiga kiritildi.

Galina Pugachenkova qulayliklari yaxshilangan ilk to‘rt qavatli Mutaxassislar uyini 1934-yil va Pavlov loyihasi bilan bog‘laydi. Uning ta’rifiga ko‘ra, uyda madaniyat arboblari, olimlar va shifokorlarga ajratilgan 48 ta uch-to‘rt xonali kvartira bo‘lgan. Ularda oshxona, vanna xonasi va hojatxona ham ko‘zda tutilgan. Bu mutaxassislar uchun qulay ko‘p kvartirali uy qurishning dastlabki namunalaridan biridir.

Uy aholisi xotiralarida hovli hayotining yana bir detali — uchta favvora tilga olinadi. Ular uy va uning kundalik muhiti haqidagi xotiralarning bir qismiga aylangan.

1930-yillarning ikkinchi yarmida neoklassika va mahobatli kompozitsiyalarga qiziqish kuchaydi. Bu yo‘nalishning urushdan keyingi yuksalishi odatda Stalin ampiri bilan bog‘lanadi. O‘rta Osiyo bezaklarining me’morchilikka kirib kelishi sovet davridagi mashhur tamoyil bilan bog‘liq edi: «shaklan milliy, mazmunan sotsialistik».

Shu tariqa O‘rta Osiyo me’moriy an’analari chuqurroq o‘rganilib, klassitsizmning order tizimigaOrder tizimi — ustunlar, antablement va boshqa klassik unsurlarni birlashtiruvchi me’moriy tizim. Uning ildizlari qadimgi yunon-rim me’morchiligiga borib taqaladi; Stalin ampirida bu tizim qayta talqin qilingan. uyg‘unlashtirildi.

Uy-joy me’morchiligida milliy bezaklar

Mahalliy naqshlar yangi binolarni mintaqaning me’moriy an’analari bilan bog‘ladi. Me’morlar murojaat qilgan bezak usullari orasida quyidagilar bor edi:

• PanjaraPanjara — O‘rta Osiyo me’morchiligiga xos naqshinkor to‘siq. Deraza va fasadlarda qo‘llanadi, quyoshdan soyalash bilan birga bezak vazifasini ham bajaradi. — derazalardagi naqshinkor to‘siq; «milliy uslub» unsuri sifatida tosh yoki betonda qayta ishlangan
• GanchGanch — gips va gil asosidagi bog‘lovchi material. Ganch o‘ymakorligi — unga badiiy ishlov berish san’ati. — o‘ymakor bezaklar, jumladan o‘simliksimon naqshli rozetkalar yaratishda ishlatiladigan material
• MuqarnasMuqarnas — islom me’morchiligiga xos, stalaktitlarni eslatuvchi katakli pog‘onasimon shakl. Sovet davrida Sharq an’analarining bezak talqini sifatida ham qo‘llangan. — gumbaz, tokcha, karniz va ustun boshlaridagi katakli, pog‘onasimon bezak; uning shakli stalaktitlarni eslatadi
• MayolikaMayolika — rangli sir bilan qoplangan sopol buyumlar. O‘rta Osiyo me’morchiligida gumbaz, peshtoq va naqshli pannolarni bezashda keng qo‘llangan. — geometrik va o‘simliksimon naqshlar tushirilgan rangli sirlangan koshin bezaklari

Klassik order unsurlari ham Sharq an’analari ruhida qayta talqin qilindi. Ustun boshlariKapitel — ustunning yuqori qismi, ya’ni ustun boshi. Unda volyutalar va o‘simliksimon naqshlar bo‘lishi mumkin. volyutalarni mahalliy o‘simliksimon naqshlar bilan birlashtirardi. KronshteynlarKronshteyn — karniz yoki balkonni tutib turuvchi, devordan chiqib turgan detal. Turli shakllarda bo‘ladi; fasadda faqat bezak vazifasini bajarishi ham mumkin. va modilyonlarModilyon — karniz ostidagi kronshteyn turi. Ularning takroriy qatori chuqur soyalar hosil qilib, binoning gorizontal ritmini ta’kidlaydi. kanneluralar — bo‘ylama o‘yiqlar va milliy naqshlar bilan bezatilib, yorug‘lik va soyaning ritmik uyg‘unligini yaratardi.

Tantanavor kirish qismlaridagi timpanlardaTimpan — fronton ichidagi yoki ravoq bilan uning gorizontal asosi oralig‘idagi maydon. Sovet me’morchiligida u mafkuraviy mazmundagi relyeflar bilan bezatilgan. sovet ramzlari tushirilgan barelyeflarBarelyef — tasvir shakllari asos yuzasidan o‘z hajmining yarmidan kamrog‘iga bo‘rtib chiqadigan haykaltaroshlik relyefi. joylashtirilardi. Terassalar chetiga shakldor ustunchalardan tuzilgan balyustradalarBalyustrada — shakldor ustunchalar, ya’ni balyasinalar va tutqichdan tashkil topgan to‘siq. Terassalar, tantanavor hovlilar va zinapoyalarni bezashda qo‘llangan. o‘rnatilar, karnizlar esa volyutalarVolyuta — ustun boshi, kronshteyn va fasad bezaklarida uchraydigan spiral shaklidagi o‘rama. va qator qilib terilgan dentikullar bilan bezatilardiDentikullar — karniz ostidagi mayda to‘rtburchak tishchalar qatori. Bu bezak qadimgi order tizimidan kelib chiqqan..

Yangilik izlagan me’morlar

A. A. Muxamedshin, M. S. Bulatov, S. N. Polupanov va B. G. Trofimov bu jarayonda muhim o‘rin tutdi. Ularning izlanishlari fasadni bezash bilangina cheklanmagan: binolarning hajmiy va fazoviy tuzilishi ham yangicha ishlangan.

«Sredazugol» ma’muriy binosini (1937, Navoiy ko‘chasi, 36-uy, me’mor A. Sidorov) markazdagi turar-joylar bilan pog‘onasimon shakllar va fasad ritmi jihatidan qiyoslash mumkin.

To‘qimachilar madaniyat saroyi va unga tutash turar-joy mavzelari (1940, me’morlar A. Galkin va A. Karnauxov) kombinat ishchilari uchun loyihalangan. Ishchilar uchun qurilgan bo‘lsa-da, binolar badiiy jihatdan puxta ishlangan va milliy bezak unsurlariga ega edi (Bobur ko‘chasi, 45-uy).

Bu davr me’morlari klassik kompozitsiyalarni mahalliy iqlimga mos yechimlar va O‘rta Osiyo bezak an’analari bilan birlashtirdi.

Fasaddagi bezak unsurlari

Suratlar muallifi: Saidakbar Xojakbarov

1 / 7

Karniz modilyonlari

1 / 5

1930–1955-yillarda uy-joy qurilishi bir necha yo‘nalishda rivojlandi: idoralarga qarashli uylar, mutaxassislar turar joylari va ishchilar posyolkalari barpo etildi. Buyurtmachi va binoning kimga mo‘ljallangani uning joylashuvi, ichki rejasi va qulayliklariga ta’sir ko‘rsatdi. «Stalinka» nomi ostida salobatli ansambllardan tortib oddiy ishchi uylarigacha bo‘lgan turli binolar mujassam.

Navoiy ko‘chasining tantanavor binolari va Shota Rustaveli turar-joy ansambllari uy-joyni tashkil etishdagi turli yondashuvlarni ko‘rsatadi. Individual loyihalar takror qo‘llanadigan yechimlar bilan yonma-yon rivojlanib, alohida uylar asta-sekin yaxlit shahar ansambllariga birlashdi.

Balkonlar

1 / 8

Oddiy «stalinkalar»: ishchilar uchun uy-joy

Oddiy turar-joylar malakali ishchilar, o‘rta bo‘g‘in muhandislari va xizmatchilar uchun qurilgan. Ular ko‘pincha zavodlar yaqinidagi ishchilar posyolkalarini tashkil etardi. 1930-yillardagi ayrim uylarda vanna xonasi bo‘lmagan — jamoat hammomlaridan foydalanish ko‘zda tutilgan. Ba’zi binolarda esa keyingi qayta qurishlargacha pech bilan isitish saqlanib qolgan.

Toshkentda qurilish zilzila xavfi va issiq iqlimni hisobga olishni talab qilardi. Konstruktiv yechimlar vaqt o‘tishi bilan yangilanib, an’anaviy qurilish usullarini barqarorlik va qulaylik izlanishlari bilan birlashtirdi.

• G‘isht terimi: qalin devorlar harorat o‘zgarishiga sekin javob beradi. Soyali joylar, shamollatish va tom tuzilishi bilan birga bu xususiyat uylarni issiq iqlimga moslashtirishga yordam bergan.
• Seysmik belbog‘larSeysmik belbog‘ konstruksiyalarni o‘zaro bog‘lab, ayrim shikastlanishlar xavfini kamaytiradi. Biroq u har qanday buzilishni istisno qilmaydi va g‘ishtli binoni o‘z-o‘zidan karkasli tizimga aylantirmaydi.: Pugachenkova Mutaxassislar uyining g‘isht terimida armatura aniqlanganini yozadi. Bu uy Beshyog‘ochda joylashgan. Bu dalil dastlabki loyihalardayoq Toshkentning seysmik sharoiti hisobga olingan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Shu davrdagi boshqa uylarda ham xuddi shunday belbog‘lar bo‘lgani haqida ma’lumot topilmadi.
• Temirbeton konstruksiyalar: ular zamonaviy baland binolardan ancha oldin qo‘llana boshlagan. 1957-yilgi sharhda O‘zbekistondagi temirbeton buyumlar zavodlari, jumladan Toshkentdagi korxonalar ham sanab o‘tilgan.
• Poydevorlar: konstruktiv yechim tanlovi grunt xususiyatlari va har bir binodan tushadigan yuk bilan chambarchas bog‘liq edi.

Ustunlar va zinapoya qismlari

1 / 5

Individual loyihalardan takrorlanadigan yechimlarga

A. Babaxanov 1957-yilgi sharhida ikki tomonga shamollatiladigan turar-joy seksiyalari, lodjiya va terassalardan foydalanishni tasvirlaydi. U 1954-yildan «Uzgosproekt»ning namunaviy loyihalar ustidagi ishlari kuchayganini ham qayd etadi. Individual loyihalar asta-sekin yangi mavzelarda takror qo‘llash va rivojlantirish mumkin bo‘lgan yechimlarga yo‘l bera boshladi.

Urush qurilish oldiga yangi vazifalar qo‘ydi. Toshkent evakuatsiyaning eng muhim markazlaridan biriga aylandi. 2021-yilgi rasmiy nutqda keltirilgan ma’lumotga ko‘ra, O‘zbekiston 1,5 milliondan ortiq evakuatsiya qilingan kishini va qariyb 170 ta zavod-fabrikani qabul qilgan.

Bir kvartirada bir necha oila

Qo‘shimcha aholini joylashtirish natijasida bir kvartiraning xonalariga turli oilalar ko‘chib kirishi mumkin edi. Beshyog‘och uylari aholisi xotiralarida kommunal kvartiralar tilga olinadiKommunal kvartira — xonalarida alohida oilalar yashaydigan, oshxona, vanna va hojatxonasi esa umumiy foydalaniladigan kvartira.. Keng kvartiralar bir necha oilaning umumiy uyiga, oshxona, vanna xonasi va yo‘lak esa kundalik qo‘shnichilik makoniga aylanishi mumkin edi.

Urush davrida kam qavatli uylar qurilishi

Babaxanovning tarixiy sharhida evakuatsiya qilingan korxonalar yonida turar-joy posyolkalari barpo etilgani qayd etiladi. Sanoat bilan uy-joy yonma-yon rivojlandi: yangi ishlab chiqarish maskanlari bilan birga ishchilar va ularning oilalari uchun yashash joylari ham paydo bo‘ldi.

Urushdan keyingi me’morchilikda tantanavor fasadlar uy-joy fondini kengaytirish va loyihalarni qayta qo‘llash vazifalari bilan uyg‘unlashdi. G‘alaba ruhini ifodalovchi obrazlar va mahobatli kompozitsiyalar davr me’moriy tilining muhim qismiga aylandi.

Toshkentdagi uy-joy loyihalari va turlari

Turar-joy me’morchiligining rivojini uch misolda ko‘rish mumkin: mutaxassislar uchun qurilgan ilk uy, tantanavor individual loyiha va ko‘cha miqyosidagi yaxlit ansambl.

Raqam bilan belgilangan seriyalar: butunittifoq tajribasi

SSSRning boshqa shaharlarida ham raqam bilan belgilangan namunaviy seriyalar rivojlanib bordi. Ular birxillashtirilgan detallar va turli ichki rejalarga ega loyihalar guruhini birlashtirardi. Masalan, urushdan keyingi kam qavatli 201 va 228-seriyalar.

Bu seriyalar butunittifoq miqyosidagi namunaviy loyihalash yo‘nalishini ko‘rsatadi. O‘rganilgan manbalarda ularning 1955-yilgacha Toshkentda qo‘llangani tasdiqlanmagan.

«Toshkent» mehmonxonasi loyihasi

Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Direksiya e’lon qilgan M. Bulatov biografiyasida 1944–1945-yillarda respublika mehmonxonasi loyihasi uchun yopiq tanlov o‘tkazilgani qayd etiladi. Birinchi mukofotni M. Bulatov va L. Karash olgan.

Bugun Shota Rustaveli nomi bilan tanilgan ko‘chada shakllangan turar-joy ansambli qurilishni alohida bino emas, butun ko‘cha miqyosida ko‘rish imkonini beradi.

Shota Rustaveli ko‘chasi

1930-yillar oxirida bu yerda me’morlar A. Besprozvanniy va M. Sharonovning turar-joy ansambli shakllanayotgan edi. «O‘rta Osiyo me’morchiligi» (1951) kitobidan olingan surat haqidagi nashrda 1939–1940-yillar ko‘rsatilgan. Ko‘cha kompozitsiyasida fasadlar chizig‘i bilan birga kurdonerlar ham muhim o‘rin tutadiKurdoner — bino oldidagi tantanavor ochiq hovli. U uzluksiz qurilish chizig‘ida tanaffus hosil qilib, ko‘cha bilan kirish qismi orasidagi o‘tish makoni bo‘lib xizmat qiladi. . Tarixiy surat ansamblning ko‘lami va me’moriy ritmini ochib beradi.

Kundalik turmush faqat me’morchilikka emas, kvartiraga odamlar qanday joylashtirilganiga ham bog‘liq edi. Mutaxassislar uylarida yaxshilangan ichki rejalar turli yashash sharoitlari bilan yonma-yon mavjud bo‘lgan: ayrim kvartiralarda bir necha oila yashashi mumkin edi.

Beshyog‘och aholisi xotiralarida qo‘shnilar, bolalar o‘yinlari va hovli favvoralari haqida hikoyalar bor. Mahobatli fasadlar ortida boshqa bir tarix — qo‘shnichilik, umumiy makonlar va kundalik odatlar tarixi ochiladi.

Tantanavor fasad ortida har bir oilaning alohida kvartirasi bo‘lgan, degani emas.

Turar-joylarning umumiy ko‘rinishi

1 / 4

Tantanavor me’morchilik xonama-xona yashash bilan birga mavjud bo‘lishi mumkin edi. Kommunal kvartiralardagi oilalarni alohida uylarga ko‘chirish birdaniga amalga oshmadi. Keyingi o‘n yilliklarda ommaviy yashash uchun alohida kvartiralar qurilishi kengaydi. Ixchamroq, bezagi soddaroq uy-joy oilalarga mustaqil yashash imkonini berdi.

Bu davrning yakunlanishi mamlakatdagi siyosiy o‘zgarishlar bilan bog‘liq. Stalin vafoti va Nikita Xrushchyovning hokimiyatga kelishi me’moriy siyosatning tubdan qayta ko‘rib chiqilishiga olib keldi.

1955-yil 4-noyabrda KPSS Markaziy Qo‘mitasi va SSSR Vazirlar Kengashi «Loyihalash va qurilishdagi ortiqcha hashamatni bartaraf etish haqida»gi 1871-son qarorni qabul qildi. Qarorda ortiqcha bezakbozlik va me’moriy isrofgarchilik keskin tanqid qilindi. O‘zbekistonda ham loyiha yechimlari qayta ko‘rib chiqilib, bezak xarajatlari qisqartirildi.

O‘zgarish bosqichma-bosqich kechdi: bezaklar soddalashtirilgan bo‘lsa ham, avvalgi hajmiy yechimlar va ichki rejalar saqlanib qolishi mumkin edi. Tantanavor ifoda o‘rnini tejamkorlik, standartlashtirish va qurilish tezligi egallay boshladi.

Mikrorayonlar qurilishiga o‘tish

1955-yil sanoatlashgan uy-joy qurilishi davriga o‘tishdagi muhim chegara bo‘ldi. Loyihalash bilan zavodlarda standart konstruksiyalar ishlab chiqarish o‘rtasidagi bog‘liqlik kuchaydi. 1966-yilgi zilziladan keyin sanoat usulidagi uy-joy qurilishi yanada jadallashdi, biroq g‘ishtli binolar ham shahar qurilishidagi o‘rnini saqlab qoldi.

Me’moriy qimmat, texnik xavfsizlik va bozor qiymati — uch xil mezon. Tarixiy binoning holati alohida baholanishi kerak; kvartiraning bozor jozibadorligi esa uning joylashuvi va xususiyatlariga bog‘liq.

Toshkent «stalinkalari»ning ilmiy va badiiy qimmati jahon me’moriy yo‘nalishlarini mahalliy sharoitga moslashtira olganida namoyon bo‘ladi. Ular — barcha ziddiyatlariga qaramay uyg‘unlik, ulug‘vorlik va uzoq umr ko‘rishga intilgan davrning toshga ko‘chgan musiqasi.

Raqamlarda umumiy manzara

1 / 3