Aktivlarni baholashda sun’iy intellektni qo‘llash mumkinmi?Yagona milliy baholash standartlari nima deydi?

O‘zbekiston Respublikasida aktivlarni baholash jarayoni hozirda 2024-yil 1-yanvardan kuchga kirgan Yagona milliy baholash standarti (YMBS) bilan tartibga solinadi. Ushbu me’yoriy baza ko‘chmas mulk, mashina va uskunalarni professional baholashda zamonaviy texnologiyalar va avtomatlashtirishni integratsiya qilish uchun zaruriy poydevor yaratadi.

Qiymatni aniqlash uchun baholovchilar uchta asosiy yondashuvni ko‘rib chiqishlari kerak:

• Qiyosiy — o‘xshash ob’ektlar (analoglar)ning sotuv va taklif narxlari bo‘yicha.
• Daromad — ob’ekt keltirishi mumkin bo‘lgan daromad, masalan ijara to‘lovi bo‘yicha.
• Xarajatlar — ob’ektni qayta tiklash qiymati bo‘yicha, eskirishni hisobga olgan holda.

Avtomatlashtirilgan modellarning aksariyati aynan qiyosiy yondashuvga tayanadi: analoglar qancha ko‘p bo‘lsa, statistika shuncha ishonchli.

Zamonaviy standartlar baholash tashkilotlaridan baholash jarayonini avtomatlashtirish va axborot texnologiyalarini joriy etish bo‘yicha ichki qoidalarni ishlab chiqish va amalga oshirish bo‘yicha aniq talablar qo‘yadi.

Bu shuni anglatadiki, maxsus dasturiy ta’minot majburiy bo‘lmasa-da, IT-vositalardan foydalanish tashkilot ichida standartlashtirilgan va sifat nazorati bo‘yicha milliy talablarga mos kelishi kerak.

Standart «to‘g‘ri» dastur talab qilmaydi. U tashkilot texnologiyalar bilan aynan qanday ishlashini bilishini va buni ko‘rsata olishini talab qiladi.

Avtomatlashtirilgan baholash modellari (AVM)ni ishlab chiquvchilar yoki foydalanuvchilar uchun standartlar statistik modellashtirish uchun bevosita metodologik asos yaratadi.

Ko‘chmas mulk (MBS № 10)

Standart katta hajmdagi ma’lumotlar mavjud bo‘lganda qiymatni aniqlash uchun korrelyatsiya-regressiya yoki klaster tahlilidan foydalanishga ruxsat beradi. Ideal holda, ushbu modellarda qo‘llaniladigan analoglar soni solishtirilayotgan omillar (elementlar) sonidan kamida besh baravar ko‘p bo‘lishi kerak.

Mashina va uskunalar (MBS № 13)

Avtomatlashtirish statistik tahlil usullari orqali amalga oshiriladi. Ushbu usullar analoglar narxlari va ularning texnik ko‘rsatkichlari (quvvat, yoshi yoki samaradorlik) o‘rtasidagi matematik bog‘liqlikni aniqlash uchun korrelyatsiya va regressiya tahlilidan foydalanadi.

«Besh baravar» qoidasi amalda nimani anglatadi: agar model beshta narx shakllantiruvchi omilni (masalan, maydon, qavat, qurilgan yil, ta’mir va hudud) hisobga olsa, ishonchli regressiya uchun kamida 25 ta analog bo‘lgani maqsadga muvofiq. Bitimlar kam bo‘lgan joyda bu qoida modelning qo‘llanish doirasini cheklaydi — katta ma’lumotlar bazasi esa hashamat emas, shart bo‘lib chiqadi.

Agar yangi AVM ilg‘or mashinali o‘qitish (ML) modellari kabi texnologiyalar asosida ishlasa, u moliya sektorida garov (garovni baholash), moliyaviy hisobot va investitsiya tahlili kabi maqsadlarda qonuniy ravishda qo‘llanilishi mumkin.

Biroq, standart bunday vositalar inson tajribasini to‘liq almashtiruvchi emas, balki yordamchi tizim ekanligini ta’kidlaydi.

Avtomatlashtirish hisob-kitobni tezlashtiradi va standartlashtiradi, ammo yakuniy professional xulosa baholovchida qoladi.

Ushbu standartlarga rioya qilish orqali avtomatlashtirilgan vositalar O‘zbekistonda baholash tezligi va aniqligini oshirishi, shu bilan birga bank va korporativ moliya uchun zarur bo‘lgan huquqiy javobgarlik va shaffoflikni saqlab qolishi mumkin.

Quyida — standart talablari emas, balki uning bizning o‘qishimiz. Agar siz bank, baholash kompaniyasi yoki AVM ishlab chiquvchisi bo‘lsangiz, quyidagilarga amal qilish maqsadga muvofiq:

• modelni hisob-kitob va tekshiruv manbai deb hisoblang, yakuniy xulosa va imzoni mutaxassisga qoldiring;
• ma’lumotlarni hujjatlashtiring: tanlanma qayerdan, qaysi davr uchun, har bir omilga nechta kuzatuv to‘g‘ri keladi;
• bitta raqamni emas, balki oraliq va ishonchlilik darajasini ko‘rsating;
• IT bilan ishlash bo‘yicha ichki qoidalarni yuriting: model versiyasi, hisob-kitobni kim va qachon ishga tushirgani, natijaning takrorlanuvchanligi;
• garov uchun ob’ektning jismoniy holati va huquqiy tozaligini alohida tekshiring — model ularning o‘rnini bosmaydi.

ASINTda biz buni qanday ko‘ramiz: avtomatik baholash — ob’ektning xususiyatlari va joylashuvi bo‘yicha bozor bahosi. U ishni tezlashtiradi va qaror uchun tayanch beradi, ammo qonun yoki bank talab qilgan joyda ob’ektni tekshirish va baholovchi hisobotining o‘rnini bosmaydi.

Sharh YMBS qoidalarining muallif bayonida tayyorlangan va yuridik maslahat emas. Standartlar raqamlari va ifodalarini qo‘llashdan oldin rasmiy matn bilan solishtiring.